Dạo này tâm trí mình khá phân tâm, nhiều suy nghĩ khác nhau. Đôi lúc mình nhận ra mình có rất nhiều suy nghĩ nhưng chưa biết cách diễn đạt rõ ràng và cụ thể. Rồi mình cũng dành thời gian để đọc thêm các bài post, trang sách liên quan để việc này.

Có một ý hay mình đọc được từ các bài viết, các sách liên quan, đó là khi có rất nhiều sự kiện, nhiều dữ liệu không liên kết với nhau cùng xảy ra thì não bộ sẽ dễ bị phân tầng và hỗn loạn, dẫn đến mất khả năng suy nghĩ sâu và đưa ra một hướng giải quyết tốt nhất.

Không phải kiểu không có gì để nghĩ, mà ngược lại, có quá nhiều thứ cùng chạy trong đầu như việc đang làm, việc chưa xong, tin nhắn cần trả lời, ý tưởng muốn viết, portfolio cần build, sách đang đọc, kế hoạch cá nhân, mối quan hệ cần gìn giữ, áp lực tài chính, mục tiêu nghề nghiệp, chuẩn bị cho công việc mới, nơi ở mới. Mỗi thứ dành một chút sự chú ý, và kết quả là khi cần ngồi xuống để viết hoặc diễn đạt một ý cho rõ ràng, mình lại thấy không biết bắt đầu từ đâu.

Mình từng nghĩ vấn đề nằm ở khả năng diễn đạt. Có lẽ mình cần thêm vốn từ, thêm kỹ thuật viết, học thêm các framework để viết tốt hơn. Nhưng càng đọc và càng quan sát bản thân, mình càng thấy vấn đề nằm sâu hơn, nhiều lúc mình diễn đạt không rõ không phải vì thiếu chữ, mà vì suy nghĩ bên trong chưa đủ rõ ràng, còn rời rạc lắm.

Sự hỗn loạn tâm trí xảy ra khi thông tin nạp vào phá vỡ sự hòa hợp của ý thức. Khi tâm trí bị quá tải bởi những dữ liệu không liên kết, năng lượng tinh thần bị xé lẻ. Ở trạng thái đó, con người mất khả năng tổ chức lại tư duy để hành động hoặc diễn đạt một cách có trật tự. - Mihaly Csikszentmihalyi

Nói theo cách khác, lực của 5 ngón tay không mạnh bằng lực của một nấm đấm.

Diễn đạt tốt không bắt đầu từ câu chữ

Một người nói hoặc viết rõ ràng thường không chỉ giỏi chọn từ, mà còn giỏi nhìn thấy cấu trúc của suy nghĩ (structure of thought) nữa.

Họ biết đâu là ý chính, đâu là ý phụ. Họ biết điều gì cần nói trước, điều gì nên để sau. Họ biết bỏ bớt chi tiết thừa để người nghe không bị lạc đề. Và quan trọng nhất là họ có đủ khoảng trống tinh thần để lắng nghe dòng suy nghĩ của chính mình.

Đó là điểm mình thấy liên quan trực tiếp đến cuốn Deep Work của Cal Newport mà mình đang đọc gần đây.

Trong phần “Quy tắc số 2: Tận dụng sự buồn chán”, tác giả nói về một ý rất đáng suy nghĩ, đó là khả năng tập trung không phải thứ tự nhiên có sẵn mãi mãi. Nó giống một nhóm cơ. Nếu ngày nào mình cũng huấn luyện não bằng cách chuyển qua lướt facebook/instagram mỗi khi hơi chán, não sẽ quen với việc được giải cứu bằng kích thích mới. Đến lúc cần suy nghĩ sâu, nó không còn đủ sức ở lại với một vấn đề khó trong thời gian dài.

Đây là giai đoạn mình đã trải qua.

Khi đó sự nhàm chán sẽ xuất hiện. Nhưng sự nhàm chán này là một trạng thái nên có, để não bộ làm quen dần và sẽ “speak up” suy nghĩ từ chính bản thân mình nhiều hơn. Từ đó nó sẽ giúp bạn lấy lại quyền kiểm soát não bộ của mình.

Mà suy nghĩ sâu thì ngược lại. Nó đòi hỏi mình ở lại.

Sự nhàm chán là phòng gym của khả năng tập trung

Điểm hay của Cal Newport là ông không chỉ nói “hãy tập trung hơn”. Ông chỉ ra rằng nếu muốn làm việc sâu, mình phải rèn cả hai thứ:

  1. Khả năng tập trung vào một vấn đề quan trọng.
  2. Khả năng chống lại ham muốn bị phân tâm.

Vế đầu tiên thì hầu như các bài viết đều tập trung khai thác, nhưng vế thứ hai thường bị chúng ta xem nhẹ.

Mình hay nghĩ chỉ cần sắp xếp một block 25min deep work là xong. Nhưng nếu cả ngày trước đó mình đã quen với việc cứ vài phút lại kiểm tra điện thoại, mở tab mới, đọc tin mới, đổi app mới, thì đến block deep work não không thể tự nhiên trở nên tập trung được. Nó sẽ đòi kích thích. Nó sẽ thấy khó chịu. Nó sẽ kiếm cớ để thoát. Não mà! Nó luôn tìm cách nào thấy thoải mái nhất có thể.

Vì vậy, sự nhàm chán không phải kẻ thù. Nó là bài tập để cho não tập trung.

Khi đứng chờ xe buýt, đợi tàu, đợi đến giờ bay mà không rút điện thoại ra để lướt MXH, mình đang tập cho não chịu được khoảng trống. Khi đi bộ mà không bật nội dung để lấp đầy tai, mình đang cho bản thân nghe được suy nghĩ của mình. Khi ngồi viết mà không chuyển tab ngay lúc bí, mình đang dạy não rằng một vấn đề khó không phải tín hiệu để bỏ chạy. Khi bơi lội ko để thả trôi suy nghĩ của mình đến vấn đề khác, chỉ tập trung vào hơi thở và động tác bơi, mình đang giúp cho não tập trung vào hiện tại.

Những điều trên đang giúp chúng ta thoát khỏi căn bệnh chung của thời đại này là cứ vừa thấy trống hay chán một chút là lại muốn cầm điện thoại, mở mạng xã hội hoặc tìm một thứ gì đó để kích thích não ngay lập tức.

Muốn viết tốt hơn, hãy cho não thời gian nghĩ

Có một câu hỏi mình tự đặt ra sau khi đọc và viết bản draft đầu tiên của bài này:

Tâm trí của mình có đủ tĩnh lặng để nghe được dòng suy nghĩ bên trong không?

Nếu câu trả lời là không, thì việc cố viết hay hơn đôi khi chỉ là trang điểm cho một dòng suy nghĩ chưa thành hình của mình. Và khi đó đọc sẽ rất sượng.

Muốn diễn đạt tốt hơn, mình cần tạo ra những khoảng thời gian mà não được phép xử lý thông tin. Không input thêm. Không ép output ngay. Không nhồi thêm video, status, message, email, idea mới. Chỉ ngồi với vấn đề đủ lâu để nó tự lộ ra cấu trúc.

Muốn diễn đạt tốt hơn, mình cần cho mình những khoảng thời gian trống, thời gian rảnh rỗi để não được phép xử lý thông tin. Không ép deadline, không check MXH, không mở email. Chỉ ngồi đó với cây bút, đủ lâu sẽ thấy rõ dòng suy nghĩ của mình.

Để viết tốt hơn, mình nghĩ có 3 điều sau:

1. Làm quen với việc không chạm điện thoại ngay

Cal Newport có nêu lên một ý khá hay đó là ngày “Detox Internet”, là dành hẳn một ngày không dùng đến internet - giống như ngày Sabbath được ghi chép trong Kinh Thánh.

Nhưng liệu biến mất khỏi internet một ngày trong tuần là đủ, là sẽ giải quyết được vấn đề sử dụng điện thoại hay MXH chăng?

Mình nghĩ là không.

Vấn đề nằm ở thói quen hằng ngày: mình có đang dùng Internet như một chỗ để thoát khỏi sự nhàm chán hiện tại không?

Nếu câu trả lời là có, thì dù mỗi tuần có một ngày “detox”, não vẫn đang được huấn luyện theo cùng một thói quen: hễ xuất hiện sự nhàm chán thì lập tức não sẽ tìm một nguồn kích thích khác để thoát khỏi nó.

Vì vậy, thay vì chỉ cố gắng cắt Internet trong một ngày, có lẽ thực tế hơn là học cách sử dụng nó có chủ đích trong cả tuần. Chẳng hạn:

  • Không dùng điện thoại trong 60-90 phút đầu sau khi ngủ dậy.
  • Không mở mạng xã hội trong block viết hoặc đọc sách.
  • Khi đang làm một việc khó, ghi lại thứ muốn tra cứu ra giấy trước, rồi xử lý sau (luôn mang 1 cuốn sổ nhỏ và cây bút bên mình).
  • Trước khi ngủ 1 tiếng, không dùng đến tất cả các thiết bị điện tử.

Mình ở đây không phải ghét công nghệ hay biến internet thành kẻ xấu. Mục tiêu chính ở đây là giành lại quyền quyết định xem sự chú ý của mình sẽ đặt ở đâu.

Điện thoại vẫn là công cụ tốt nếu mình dùng nó có chủ đích. Nhưng nếu cứ để nó quyết định sự chú ý của mình, khả năng suy nghĩ sâu sẽ bị bào mòn rất nhanh. Thật sự.

2. Suy ngẫm hiệu quả khi đi bộ, tắm, chạy bộ

Một phần mình rất thích trong Deep Work là khái niệm “productive meditation” - tạm hiểu là suy ngẫm hiệu quả.

Ý tưởng khá đơn giản là chọn một hoạt động thể chất nhẹ như đi bộ lên công ty, chạy bộ, tắm, di chuyển trên xe, rồi tập trung suy nghĩ về một vấn đề cụ thể. Không phải thả trôi hoàn toàn. Cũng không phải nghe podcast để lấp khoảng trống. Chỉ chọn một câu hỏi và ở lại với nó.

Ví dụ:

  • Mình muốn bài blog này nói đúng một ý gì?
  • Vì sao mình khó diễn đạt khi nói chuyện?
  • Mình đang né tránh quyết định nào?
  • Bài viết này nên mở đầu bằng trải nghiệm nào?
  • Nếu chỉ giữ lại một thông điệp, mình muốn người đọc nhớ gì?

Điểm quan trọng là câu hỏi phải đủ rõ ràng, đủ cụ thể để não tự xử lý. Nếu chỉ tự nói “mình sẽ suy nghĩ về cuộc đời”, não rất dễ đi vòng vòng và đi xa :))) Nhưng nếu câu hỏi là “bài viết này cần chứng minh điều gì?”, tâm trí có một điểm để quay lại mỗi khi xao lãng.

Não bộ thích xử lý câu hỏi hơn là câu khẳng định.

Với mình, đi bộ là một cách rất tốt. Khi cơ thể chuyển động nhẹ, đầu óc bớt căng. Nhiều ý tưởng không xuất hiện lúc mình nhìn vào màn hình máy tính đâu, mà xuất hiện lúc mình bước ra khỏi nó.

3. Xả tư duy ra giấy trước khi cố viết hay

Một lỗi mình hay mắc khi viết là muốn câu đầu tiên đã phải đúng, hay và ồ quao. Nhưng không, nếu không sửa lỗi này, chắc mình sẽ không thể nào tự viết được các dòng phía sau.

Nhưng suy nghĩ thật thường không xuất hiện gọn gàng như một bài blog hay bài viết đầy tính thuyết phục đâu. Nó đến dưới dạng những mảnh vụn, những dòng note rời rạc, một câu hơi lộn xộn, một cảm giác chưa rõ tên, một ví dụ nhỏ, một đoạn mình chưa biết đặt ở đâu, nhưng đoạn xuống dòng vô tri.

Nếu vừa nghĩ vừa trau chuốt câu từ, mình sẽ tự block dòng chảy suy nghĩ (thought flow) của mình đó.

Vì vậy, bước đầu tiên nên là xả tư duy.

Viết ra hết những gì đang có trong đầu: ý chính, ví dụ, câu hỏi, nỗi bực bội, điều mình vừa đọc được, đoạn mình chưa hiểu, kết luận tạm thời. Không cần format đẹp. Không cần đúng thứ tự. Không cần biến nó thành to-do list.

Chỉ cần viết ra được những suy nghĩ trong đầu là tốt lắm rồi!

Não vừa là nơi lưu trữ, vừa là nơi xử lý. Nếu bắt nó giữ tất cả mọi thứ trong đầu, nó sẽ nhanh mệt đó (giống máy tính mở nhiều tab thì sẽ tốn nhiều RAM và chậm). Khi viết ra giấy hoặc note app như Obsidian, Notion, mình giải phóng bộ nhớ làm việc để não tập trung vào phần quan trọng hơn: liên kết, chọn lọc và tổ chức lại ý.

Sau khi xả ra, mình mới bắt đầu biên tập:

  • Ý nào là trọng tâm?
  • Ý nào bị lặp?
  • Đoạn nào chỉ là cảm xúc nhất thời?
  • Ví dụ nào cần được đưa vào?
  • Câu nào nên bỏ mặc dù nghe hay nhưng không chứng minh cho luận điểm này?

Đến bước này, ít nhất bạn cũng đã viết tốt hơn.

Vài dòng kết thúc

Mình nghĩ diễn đạt tốt là kết quả của một đời sống tinh thần có trật tự hơn, từ không gian đến thời gian, và cả trong tâm trí nữa.

Không phải lúc nào cũng phải cần sâu sắc cả đâu (mình không làm được). Không phải lúc nào cũng phải viết ra những câu thật hay mới thấy đã. No!

Nhưng nếu ngày nào cũng tiêu thụ nội dung ngắn, MXH, video ngắn thì não sẽ ngày càng quen với việc tiếp nhận những mẩu thông tin rời rạc, liên tục chuyển sự chú ý và dần mất khả năng ở lại đủ lâu với một vấn đề để suy nghĩ cho tới nơi tới chốn.

Muốn nói rõ hơn, trước hết phải có tư duy rõ ràng hơn.

Muốn nghĩ rõ ràng hơn, phải dám ở lại với sự nhàm chán lâu hơn một chút.

Nguồn tham khảo